Τι είναι η κεφαλαλγία (πονοκέφαλος) τάσης;
Η κεφαλαλγία τάσης (παλαιότερες εναλλακτικές ονομασίες: “απλός πονοκέφαλος”, “πονοκέφαλος άγχους”, “ψυχογενής κεφαλαλγία”) είναι η συχνότερη μορφή πονοκεφάλου. Εκτιμάται ότι περίπου 8 στα 10 άτομα θα την εμφανίσουν σε κάποια χρονική στιγμή κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Οι πάσχοντες την περιγράφουν συνήθως ως έναν ήπιας ή μέτριας έντασης πονοκέφαλο, ο οποίος εισβάλλει σταδιακά και βιώνεται ως “σφίξιμο” ή “πίεση” γύρω από το κεφάλι. Σε αντίθεση με την ημικρανία, ο πόνος δεν επιδεινώνεται με τη σωματική δραστηριότητα, δεν σφύζει και, συνήθως, δεν συνοδεύεται από ναυτία, φωτοφοβία ή ηχοφοβία.
Γράφει ο νευρολόγος Ανδρέας Π. Μούστρης
Κατηγορία: Κεφαλαλγίες (πονοκέφαλος) & Προσωπαλγίες
Ο όρος “κεφαλαλγία τάσης” (tension-type headache) προέρχεται από την παλαιότερη αντίληψη σχετικά με την αιτιολογία της: θεωρείτο ότι προκαλείται από παρατεταμένη σύσπαση των μυών της κεφαλής λόγω έντασης ή στρες. Αν και ψυχογενείς παράγοντες παίζουν σημαντικό ρόλο στην έκλυση των επεισοδίων, πλέον πιστεύεται ότι η νευροβιολογική της βάση είναι πιο σύνθετη.
Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, η κεφαλαλγία τάσης εμφανίζεται περιστασιακά και δεν συνιστά ιδιαίτερο εμπόδιο στην καθημερινότητα. Κατά κανόνα, ανταποκρίνεται ικανοποιητικά σε κοινά παυσίπονα και δεν προβληματίζει τόσο, ώστε να αναζητηθεί ιατρική συμβουλή. Ωστόσο, σε ένα μικρό ποσοστό τα επεισόδια είναι συχνά, με αποτέλεσμα να υποβαθμίζεται, ενίοτε σημαντικά, η ποιότητα ζωής. Τα άτομα αυτά, πολλές φορές οδηγούνται σε μακροχρόνια κατάχρηση αναλγητικών, η οποία διαιωνίζει το πρόβλημα αντί να το βελτιώνει.
Η αντιμετώπιση της κεφαλαλγίας τάσης περιλαμβάνει τη λήψη φαρμάκων για τον τερματισμό των μεμονωμένων επεισοδίων και την προφυλακτική θεραπεία όταν η συχνότητα είναι μεγάλη. Η θεραπεία συνεπικουρείται με μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις και αλλαγές στον τρόπο ζωής.
Ποια είναι τα συμπτώματα της κεφαλαλγίας τάσης;
Η κεφαλαλγία τάσης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί και ως “πονοκέφαλος χωρίς συνοδά συμπτώματα” (featureless headache).
- Ο πόνος, κατά κανόνα, δεν είναι έντονος. Είναι συνεχής, εισβάλλει σταδιακά και τείνει να επιδεινώνεται κατά τη διάρκεια της ημέρας.
- Κάθε επεισόδιο διαρκεί μεταξύ 30 λεπτών και 7 ημερών. Ωστόσο, τις περισσότερες φορές, η διάρκεια είναι μικρότερη των 24 ωρών.
- Η εντόπιση του πόνου περιλαμβάνει και τις δύο πλευρές του κεφαλιού. Μπορεί να εκδηλώνεται κυρίως στο μέτωπο και τους κροτάφους ή κυρίως στην ινιακή χώρα (το πίσω μέρος του κεφαλιού) και τον αυχένα. Πολλές φορές, περιγράφεται ως μία αίσθηση πίεσης γύρω από το κεφάλι (“σαν κράνος”).
- Αν και η κεφαλαλγία τάσης είναι ενοχλητική, δεν αναγκάζει τους πάσχοντες να διακόψουν τις δραστηριότητές τους: δεν είναι ο πονοκέφαλος που θα κάνει τα άτομα να ξαπλώσουν στο κρεβάτι για να ανακουφιστούν.
- Σε ορισμένες περιπτώσεις, συνυπάρχει ευαισθησία στην ψηλάφηση των μυών της κεφαλής και του αυχένα (περικρανιακή ευαισθησία).
Επεισοδιακή και χρόνια μορφή
Η κεφαλαλγία τάσης είναι ένα πονοκέφαλος που υποτροπιάζει. Με βάση τη συχνότητα εμφάνισης των επεισοδίων (σε χρονικό διάστημα 3 μηνών), διακρίνεται σε δύο μορφές, την επεισοδιακή (λιγότεροι από 15 πονοκέφαλοι το μήνα) και τη χρόνια (15 ή περισσότεροι πονοκέφαλοι το μήνα).
- Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων, τα επεισόδια συμβαίνουν 1 φορά το μήνα ή σπανιότερα (μη συχνή επεισοδιακή μορφή).
- Η υψηλή συχνότητα της επεισοδιακής μορφής σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα μετάπτωσης στη χρόνια μορφή.
- Η χρόνια κεφαλαλγία τάσης αφορά το 2-3% του πληθυσμού και αποτελεί μία πάθηση με σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής. Περισσότερο από το 60% των πασχόντων εμφανίζουν αγχώδεις διαταραχές, κατάθλιψη και διαταραχές του ύπνου. Επίσης, επιπλέκεται συχνά με κεφαλαλγία που οφείλεται σε κατάχρηση αναλγητικών φαρμάκων (medication overuse headache).
Διαφορές με την ημικρανία
Η ημικρανία είναι μια ιδιαίτερη μορφή πονοκεφάλου. Διαφέρει από την κεφαλαλγία τάσης, τόσο ως προς τα χαρακτηριστικά του πόνου, όσο και ως προς την ύπαρξη συνοδών συμπτωμάτων. Ο πόνος της ημικρανίας:
- Είναι συνήθως μέτριος έως έντονος και εντοπίζεται κατά κανόνα στη μία πλευρά του κεφαλιού.
- Έχει σφυγμώδη χαρακτήρα και επιδεινώνεται με τη σωματική δραστηριότητα (π.χ. περπάτημα).
- Συνοδεύεται από ναυτία ή εμέτους, φωτοφοβία και ηχοφοβία.
Στην τυπική έντονη κρίση ημικρανίας, οι πάσχοντες διακόπτουν τη δραστηριότητά τους και ξαπλώνουν σε ένα σκοτεινό, ήσυχο δωμάτιο μέχρι την αποδρομή των συμπτωμάτων. Σημειώνεται ότι ναυτία, φωτοφοβία και ηχοφοβία ενδέχεται να παρατηρηθούν σε ορισμένες περιπτώσεις κεφαλαλγίας τάσεως, αλλά είναι πάντα ήπιες.
Πού οφείλεται η κεφαλαλγία (πονοκέφαλος) τάσης;
Η κεφαλαλγία τάσης είναι μια πρωτοπαθής κεφαλαλγία: δεν οφείλεται σε κάποιον εξωγενή παράγοντα, όπως π.χ. στη λήψη φαρμάκων. Η ακριβής αιτιολογία της δεν είναι αποσαφηνισμένη. Η επεισοδιακή μορφή πιθανώς σχετίζεται με ευαισθητοποίηση των υποδοχέων πόνου των περικρανιακών μυών, ενώ η χρόνια μορφή με μεταβολές στους μηχανισμούς επεξεργασίας του πόνου στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Αυτό σημαίνει ότι, στη χρόνια κεφαλαλγία τάσης, ερεθίσματα τα οποία φυσιολογικά είναι ανώδυνα, “ερμηνεύονται” από τον εγκέφαλο ως επώδυνα.
Πολλές φορές, τα επεισόδια πυροδοτούνται από συγκεκριμένους εκλυτικούς παράγοντες, όπως:
- To στρες και τα ψυχοπιεστικά γεγονότα ζωής
- Η στέρηση ύπνου και η κόπωση
- Η κακή στάση
- Το αίσθημα πείνας
Πώς γίνεται η διάγνωση της κεφαλαλγίας τάσης;
Η διάγνωση βασίζεται στην κλινική εικόνα. Δεν υπάρχουν εργαστηριακές ή απεικονιστικές εξετάσεις, ειδικές για την κεφαλαλγία τάσης. Η προσέγγιση του νευρολόγου περιλαμβάνει συνήθως ερωτήσεις, ώστε να προσδιοριστεί:
- Εάν πρόκειται για νεοεμφανιζόμενη κεφαλαλγία ή για επεισόδιο παλαιού, γνωστού πονοκεφάλου.
- Ο χαρακτήρας, η ένταση, η διάρκεια, ο τρόπος εισβολής και η εντόπιση του πόνου.
- Η ενδεχόμενη ύπαρξη συνοδών συμπτωμάτων.
- Η ανταπόκριση ή μη του πόνου στη λήψη φαρμάκων (καθώς και η συχνότητα λήψης φαρμάκων).
- Η μέση συχνότητα εμφάνισης των επεισοδίων.
- Η ύπαρξη εκλυτικών παραγόντων.
- Η επίπτωση στην καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής.
Η λήψη αναλυτικού ιστορικού ακολουθείται από τη νευρολογική εξέταση, η οποία, τυπικά είναι χωρίς ευρήματα. Εάν υπάρξει αμφιβολία ως προς την αιτιολογία, ενδέχεται να πραγματοποιηθεί περαιτέρω έλεγχος (π.χ. αξονική ή μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου). Ωστόσο, πολλές φορές η διάγνωση είναι σαφής.
Πώς αντιμετωπίζεται η κεφαλαλγία (πονοκέφαλος) τάσης;
Η θεραπεία της κεφαλαλγίας τάσης εξαρτάται από τη συχνότητα των επεισοδίων και την επίπτωσή τους στην ποιότητα ζωής. Πολλές φορές, δεν αναζητείται η ιατρική συμβουλή, καθώς οι πονοκέφαλοι εμφανίζονται λιγότερο από μία φορά το μήνα και ανταποκρίνονται ικανοποιητικά στα κοινά παυσίπονα. Τα άτομα που απευθύνονται στο νευρολόγο έχουν κατά κανόνα χρόνιους συχνούς πονοκεφάλους ή πρόσφατη επίταση της συχνότητας και την έντασής τους, η οποία μπορεί να προκαλεί ανησυχία για ενδεχόμενη σοβαρή υποκείμενη πάθηση. Ο καθησυχασμός και η ενημέρωση των ασθενών σχετικά με τη φύση του προβλήματος αποτελεί σημαντικό κομμάτι της συνολικής αντιμετώπισης.
Οι φαρμακευτικές θεραπευτικές επιλογές στην κεφαλαλγία τάσης περιλαμβάνουν τη λήψη φαρμάκων για τον τερματισμό των μεμονωμένων επεισοδίων (αναλγητικά) και την προφυλακτική αγωγή.
Αναλγητικά (παυσίπονα)
Τα συχνότερα χρησιμοποιούμενα αναλγητικά είναι τα μη-στεροειδή αντιφλεγμονώδη (ιβουπροφένη, ναπροξένη, κ.ά.) και η παρακεταμόλη. Η ασπιρίνη είναι επίσης αποτελεσματική, αλλά συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο ανάπτυξης γαστρεντερικών επιπλοκών.
- Τα παυσίπονα θα πρέπει να λαμβάνονται στην ελάχιστη αποτελεσματική δόση, κατά προτίμηση στην αρχή της κεφαλαλγίας. Η δόση αυτή ποικίλλει από άτομο σε άτομο.
- Η αποτελεσματικότητα των αναλγητικών μειώνεται όσο η συχνότητα των επεισοδίων αυξάνεται. Σε άτομα με χρόνια κεφαλαλγία τάσης, συνήθως δεν ωφελούν ιδιαίτερα.
- Η συχνή λήψη παυσίπονων σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα μετάπτωσης της επεισοδιακής μορφής στη χρόνια μορφή, καθώς και με την εμφάνιση κεφαλαλγίας από κατάχρηση αναλγητικών. Για το λόγο αυτό, δεν θα πρέπει να υπερβαίνει τις 15 ημέρες το μήνα.
- Τα παυσίπονα δεν θα πρέπει να λαμβάνονται προληπτικά (“για να μην εμφανιστεί πονοκέφαλος”).
- Τα κωδεΐνούχα σκευάσματα και οι βενζοδιαζεπίνες (αγχολυτικά) πρέπει να αποφεύγονται.
- Εάν ο πονοκέφαλος δεν ανταποκρίνεται στα αντιφλεγμονώδη, τότε θα πρέπει να εξεταστεί η ορθότητα της διάγνωσης καθώς και το ενδεχόμενο να πρόκειται περί χρόνιας κεφαλαλγίας τάσης ή κεφαλαλγίας από κατάχρηση αναλγητικών.
Προφυλακτική θεραπεία
H προφυλακτική θεραπεία περιλαμβάνει την καθημερινή λήψη ενός φαρμάκου, με στόχο τη μείωση της συχνότητας, της διάρκειας και της έντασης των πονοκεφάλων. Σε γενικές γραμμές, συστήνεται όταν πρόκειται για χρόνια κεφαλαλγία τάσης ή για επεισοδιακή μορφή με υψηλή συχνότητα (ή ενδεχομένως με μεγάλη διάρκεια επεισοδίων).
- Τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για προφύλαξη ανήκουν στην κατηγορία των αντικαταθλιπτικών. Το όφελος προκύπτει από τις επιπρόσθετες δράσεις τους στα κυκλώματα επεξεργασίας του πόνου στο νευρικό σύστημα και όχι από τις αντικαταθλιπτικές τους ιδιότητες (αν και είναι επιθυμητές στις περιπτώσεις που συνυπάρχει κατάθλιψη).
- Το περισσότερο μελετημένο αντικαταθλιπτικό είναι η αμιτριπτυλίνη (amitriptyline). Επίσης, υπάρχουν μελέτες που δείχνουν όφελος με τη βενλαφαξίνη (venlafaxine) και τη μιρταζαπίνη (mirtazapine).
- Τα αποτελέσματα εμφανίζονται σταδιακά, σε διάστημα μερικών εβδομάδων (συνήθως 4 με 6). Είναι σημαντικό να το γνωρίζουν οι ασθενείς, ώστε να μην εγκαταλείψουν τη θεραπεία μέσα στις πρώτες ημέρες.
- Η θεραπεία διαρκεί συνήθως 6 μήνες. Κατά το διάστημα αυτό, μπορεί να γίνεται περιστασιακή λήψη παυσιπόνων.
- Η κατάχρηση αναλγητικών ενδέχεται να καταστήσει την προφυλακτική αγωγή αναποτελεσματική. Στις περιπτώσεις αυτές, το θεραπευτικό πλάνο περιλαμβάνει τη μείωση της συχνότητας λήψης αναλγητικών εντός των επιτρεπτών ορίων.
