Τι είναι η Φλοιοβασική Εκφύλιση (CBD);
Η Φλοιοβασική Εκφύλιση (ονομάζεται και Φλοιοβασική Γαγγλιακή Εκφύλιση – Corticobasal Ganglionic Degeneration) είναι μια ασυνήθης νευρολογική νόσος, η οποία εκδηλώνεται συνήθως μετά τα 50 έτη. Η κλασική κλινική της εικόνα χαρακτηρίζεται από προοδευτικά επιδεινούμενα κινητικά συμπτώματα, σε συνδυασμό με συμπτώματα προσβολής συγκεκριμένων περιοχών του φλοιού του εγκεφάλου. Οι κινητικές διαταραχές εκδηλώνονται στα αρχικά στάδια με έντονη ασυμμετρία (αφορούν κυρίως το ένα ημιμόριο του σώματος) και μοιάζουν με εκείνες της νόσου Parkinson. Για το λόγο αυτό, η Φλοιοβασική εκφύλιση κατατάσσεται στα σύνδρομα Parkinson-Plus. Ωστόσο, η κλινική εικόνα είναι ετερογενής: η Φλοιοβασική Εκφύλιση ενίοτε εκδηλώνεται με προεξάρχοντα συμπτώματα μεταβολής της συμπεριφοράς και έκπτωσης των γνωστικών λειτουργιών, μιμούμενη παθήσεις όπως η Μετωποκροταφική άνοια και η Alzheimer.
Γράφει ο νευρολόγος Ανδρέας Π. Μούστρης
Κατηγορία: Κινητικές διαταραχές
Η Φλοιοβασική Εκφύλιση είναι νευροεκφυλιστικό νόσημα: στο κεντρικό νευρικό σύστημα συμβαίνουν βραδέως επιδεινούμενες μεταβολές, οι οποίες οδηγούν στην προοδευτική καταστροφή των κυττάρων. Η ονομασία της νόσου οφείλεται στην τάση της να προσβάλλει περιοχές του φλοιού του εγκεφάλου (κυρίως του μετωπιαίου και του βρεγματικού λοβού), καθώς και εν τω βάθει δομές, ονομαζόμενες «βασικά γάγγλια». Αν και τα αίτια που οδηγούν σε αυτές τις μεταβολές παραμένουν άγνωστα, γνωρίζουμε ότι στην παθογένεια της νόσου σημαντικό ρόλο παίζει η πρωτεϊνη tau.
Δεν υπάρχει μέχρι στιγμής θεραπεία που να ανακόπτει την εξέλιξη των νευροεκφυλιστικών διεργασιών της Φλοιοβασικής Εκφύλισης. Η αντιμετώπιση στοχεύει στη βελτίωση των επιμέρους συμπτωμάτων.
Πόσο συχνή είναι η Φλοιοβασική Εκφύλιση;
Η Φλοιοβασική Εκφύλιση είναι σπάνια νόσος:
- Ο επιπολασμός της (η συχνότητα εμφάνισης) εκτιμάται μεταξύ 5 και 7 πασχόντων ανά 100.000 άτομα του πληθυσμού
- Το ηλικιακό φάσμα έναρξης των συμπτωμάτων κυμαίνεται μεταξύ 45 και 77 ετών
- Η μέση ηλικία εμφάνισης της νόσου είναι τα 63-64 έτη
Πού οφείλεται η Φλοιοβασική Εκφύλιση;
Η Φλοιοβασική Εκφύλιση χαρακτηρίζεται από απώλεια των κυττάρων συγκεκριμένων περιοχών του εγκεφάλου, οδηγώντας σε ατροφία. Η ατροφία συχνά είναι έντονα ασύμμετρη, εντοπιζόμενη κυρίως στο βρεγματικό και μετωπιαίο λοβό. Ορισμένοι νευρώνες διογκώνονται, αποκτώντας μια ιδιαίτερη μορφή υπό το μικροσκόπιο, η οποία αποδίδεται με τον όρο “ballooned neurons” (νευρώνες σαν μπαλόνι).
Στο εσωτερικό πολλών κυττάρων εναποτίθενται μεγάλες ποσότητες μιας ανώμαλα διαμορφωμένης πρωτεΐνης, η οποία ονομάζεται tau. Συγκεκριμένα, επικρατεί η εναπόθεση του υπότυπου 4R της tau και για το λόγο αυτό η Φλοιοβασική Εκφύλιση κατατάσσεται ως μια 4R-tau-οπάθεια (4R tauopathy).
Οι tau-οπάθειες είναι μια ομάδα νευροεκφυλιστικών νοσημάτων, τα οποία χαρακτηρίζονται από παθολογική συσσώρευση διαφόρων μορφών της πρωτεΐνης tau στον εγκέφαλο. Περιλαμβάνουν τη νόσο Alzheimer, ορισμένες μορφές Μετωποκροταφικής Άνοιας και την Προϊούσα Υπερπυρηνική Παράλυση, νοσήματα με τα οποία έχει αρκετά κοινά κλινικά χαρακτηριστικά η Φλοιοβασική Εκφύλιση.
Η αιτία που πυροδοτεί τις νευροεκφυλιστικές διεργασίες και οδηγεί στην εναπόθεση της πρωτεΐνης tau δεν είναι γνωστή. Η νόσος εμφανίζεται σποραδικά: δεν υπάρχουν ενδείξεις που να παραπέμπουν σε σαφή κληρονομικότητα ή σε καθοριστική συμβολή ενός περιβαλλοντικού-τοξικού παράγοντα στην παθογένεση.
Ballooned Neurons
Χρώση για phospho-tau σε δείγμα εγκεφαλικού ιστού της πρόσθιας κεντρικής έλικας. Τα βέλη δείχνουν “νευρώνες σαν μπαλόνια” στα εν τω βάθει στρώματα του φλοιού. Credit: Sha JS et al, Alzheimers Res Ther. 2015; 7(1): 8. (CC BY) |
Ποια είναι τα συμπτώματα της Φλοιοβασικής Εκφύλισης;
Η Φλοιοβασική Εκφύλιση χαρακτηρίζεται από ετερογένεια στην εκδήλωση των συμπτωμάτων. Ίσως η πιο συνήθης κλινική έκφραση είναι η κλασική μορφή, ονομαζόμενη και ως «Φλοιοβασικό Σύνδρομο».
Φλοιοβασικό Σύνδρομο
Σε αυτή την περίπτωση, τα συμπτώματα ξεκινούν συνήθως στο ένα ημιμόριο του σώματος. Η εικόνα μπορεί να μιμείται κάποια στοιχεία της νόσου Parkinson. Το χέρι ή το πόδι γίνονται δύσκαμπτα, οι κινήσεις τους βραδείες και συχνά αποκτούν δυστονική θέση (η δυστονία χαρακτηρίζεται από ακούσιες μυικές συσπάσεις, οι οποίες οδηγούν σε ανώμαλες θέσεις τα προσβεβλημένα μέλη του σώματος). Για παράδειγμα, τα δάκτυλα του χεριού μπορεί να παραμένουν κλειστά και η άκρα χείρα να αποκτά διαμόρφωση που θυμίζει γροθιά. Μερικές φορές εμφανίζονται μικρά, αστραπιαία «τινάγματα» του άκρου, τα οποία ονομάζονται μυόκλονος. Η δυσκαμψία και η βραδυκινησία επεκτείνονται σταδιακά και στο αντίπλευρο ημιμόριο του σώματος, ενώ παράλληλα εμφανίζεται διαταραχή της βάδισης και αστάθεια.
Επιπρόσθετα χαρακτηριστικά του Φλοιοβασικού Συνδρόμου:
- Απραξία: ο όρος αναφέρεται στην απώλεια της ικανότητας για εκούσιες στοχευμένες κινήσεις. Αρκετοί ασθενείς αναφέρουν ότι το χέρι τους (ακόμα και στην περίπτωση που δεν έχει έντονη δυστονία) γίνεται «αδέξιο» ή δύσχρηστο.
- «Ξένο χέρι» (alien limb): με τον όρο αυτό περιγράφεται η εμφάνιση ακούσιων κινήσεων του άνω άκρου.
Έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών και συμπεριφορικές διαταραχές
Σε αρκετά άτομα με Φλοιοβασική εκφύλιση, στα αρχικά στάδια κυριαρχεί η έκπτωση των ανώτερων γνωστικών λειτουργιών. Μπορεί να εμφανιστούν διαταραχές του λόγου, του προσανατολισμού, της κρίσης, της ικανότητας σχεδιασμού και λήψης αποφάσεων και ενίοτε της μνήμης. Επίσης, συχνές είναι οι διαταραχές της συμπεριφοράς, όπως απάθεια, παρορμητικότητα, ευερεθιστότητα και «εμμονές».
Τα παραπάνω αποτελούν την αιτία που η Φλοιοβασική εκφύλιση μπορεί να διαγνωσθεί αρχικά ως Μετωποκροταφική άνοια ή «άτυπη» νόσος Alzheimer. Ενίοτε, τα συμπτώματα μιμούνται την Προϊούσα Υπερπυρηνική Παράλυση, μια νευροεκφυλιστική νόσο που χαρακτηρίζεται από πρώιμη εμφάνιση αστάθειας και πτώσεων, έντονη δυσκαμψία των μυών του κορμού, διαταραχές κίνησης των οφθαλμών, δυσαρθρία και έκπτωση των γνωστικών λειτουργιών.
Πώς γίνεται η διάγνωση της Φλοιοβασικής Εκφύλισης;
Η Φλοιοβασική Εκφύλιση πολλές φορές αποτελεί μια δύσκολη διάγνωση. Αυτό οφείλεται στα εξής:
- Στη σπανιότητα της νόσου
- Στην ετερογένεια των συμπτωμάτων
- Στην έλλειψη ειδικών εργαστηριακών εξετάσεων που να υποστηρίζουν τη διάγνωση με μεγάλο βαθμό βεβαιότητας
Το πιο σημαντικό βήμα για την επίτευξη ορθής διάγνωση είναι η λήψη αναλυτικού ιστορικού και η ενδελεχής νευρολογική εξέταση. Σε αρκετές μελέτες έχει δειχθεί ότι ένα σημαντικό ποσοστό πασχόντων διαγιγνώσκονται ως μια άλλη νοσολογική οντότητα. Εάν τα πρώτα συμπτώματα είναι οι κινητικές διαταραχές, η νόσος ενδέχεται να διαγνωσθεί αρχικά ως Parkinson (ή εναλλακτικά με το γενικότερο όρο «εξωπυραμιδική συνδρομή»).
Μαγνητική Τομογραφία στην Φλοιοβασική Εκφύλιση
Εγκάρσιες τομές Τ1 ακολουθίας μαγνητικής τομογραφίας εγκεφάλου ασθενούς με παθολογοανατομικά επιβεβαιωμένη Φλοιοβασική Εκφύλιση. Παρατηρείται ασύμετρη μετωποβρεγματική ατροφία (βέλη). Credit: Saeed U et al, Transl Neurodegener. 2017; 6: 8. (CC BY) |
Πώς αντιμετωπίζεται η Φλοιοβασική Εκφύλιση;
Όπως και στις υπόλοιπες tau-οπάθειες, δεν υπάρχει μέχρι στιγμής θεραπευτική παρέμβαση η οποία να επιβραδύνει ή να αναστέλλει τις νευροεκφυλιστικές διεργασίες της Φλοιοβασικής Εκφύλισης. Η νόσος εξελίσσεται προοδευτικά, επηρεάζοντας τελικά (μετά από έτη) σε σημαντικό βαθμό την κινητικότητα και τις γνωστικές λειτουργίες.
Η αντιμετώπιση στοχεύει στη βελτίωση των επιμέρους συμπτωμάτων και της ποιότητας ζωής:
- Παρκινσονισμός: τα συμπτώματα αυτά αντιμετωπίζονται με τη λήψη αντιπαρκινσονικών φαρμάκων. Ωστόσο, η ανταπόκριση δεν είναι τόσο καλή όσο στη νόσο Parkinson.
- Μυόκλονος: εάν τα «τινάγματα», τα οποία εμφανίζονται συνήθως στα άνω άκρα είναι έντονα, μπορούν να κατασταλούν με τη χρήση κλοναζεπάμης ή λεβετιρακετάμης.
- Δυστονία: εμφανίζεται συνήθως στο άνω άκρο. Ενδέχεται να βελτιωθεί με τη χρήση βακλοφαίνης, κλοναζεπάμης ή με ενέσεις αλλαντικής τοξίνης (Botox).
- Συμπεριφορικά και ψυχολογικά συμπτώματα: η κατάθλιψη και τα αγχώδη συμπτώματα αντιμετωπίζονται συνήθως με τη χρήση εκλεκτικών αναστολέων επαναπρόσληψης της σεροτονίνης (SSRIs). Για τις διαταραχές του ύπνου υπάρχουν διάφορες επιλογές, όπως η τραζοδόνη, η μιρταζαπίνη σε χαμηλές δόσεις, κτλ.
- Έκπτωση γνωστικών λειτουργιών: δεν υπάρχει θεραπεία που αποδεδειγμένα βελτιώνει τις γνωστικές λειτουργίες. Μπορεί να εξεταστεί το ενδεχόμενο δοκιμαστικής χορήγησης αναστολέων της ακετυλοχολινεστεράσης (φάρμακα που έχουν ένδειξη στην Alzheimer και την Άνοια Σωματιδίων Lewy).
- Δυσφαγία: η δυσκολία στην κατάποση είναι συχνό όψιμο σύμπτωμα και σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης πνευμονίας από εισρόφηση. Η σίτιση θα πρέπει να γίνεται με τον ασθενή σε καθιστή θέση και οι τροφές που χορηγούνται να είναι μαλακές. Εάν η δυσφαγία γίνει σοβαρή, μπορεί να τοποθετηθεί ρινογαστρικός σωλήνας ή γαστροστομία.
